#learning

Linux command line - Nền tảng

2 tháng 9, 2026

Mục lục

Shell là gì
Di chuyển trong hệ thống
Khám phá hệ thống
Thao tác file và thư mục
Làm việc với lệnh
Redirection
Expansion — cách shell nhìn thấy lệnh
Mẹo bàn phím
Permission
Process

Chương 1 — Shell là gì

Khái niệm

Shell là chương trình nhận lệnh bạn gõ, dịch ra và bảo hệ điều hành thi hành. Nó là lớp trung gian giữa bạn và nhân hệ điều hành (kernel).

Phân biệt hai thứ hay bị gọi lẫn:

	Là gì
Terminal	Cửa sổ ứng dụng (Terminal.app, iTerm2, Warp) — chỉ là cái khung hiển thị
Shell	Chương trình chạy bên trong khung đó, thực sự xử lý lệnh (`zsh`, `bash`, `fish`)

macOS từ Catalina dùng zsh mặc định. Trước đó là bash. Đa số lệnh giống nhau, khác chủ yếu ở phần cấu hình và tự động hoàn thành.

echo $SHELL         # shell mặc định của bạn
echo $0             # shell đang chạy hiện tại
zsh --version

Prompt

Dòng chờ lệnh có dạng:

bizzidev@tiennts-MacBook-Air ~ %
│         │                   │ │
│         │                   │ └── ký hiệu prompt (% cho zsh, $ cho bash)
│         │                   └──── thư mục hiện tại (~ = home)
│         └────────────────────────  tên máy
└──────────────────────────────────  tên user

Nếu ký hiệu là # thay vì % hoặc $, bạn đang chạy dưới quyền root — cẩn thận.

Lệnh đầu tiên

date                # ngày giờ
cal                 # lịch tháng này
whoami              # bạn là ai
hostname            # tên máy
uname -a            # thông tin hệ điều hành
uptime              # máy chạy được bao lâu
df -h               # dung lượng ổ đĩa
free                # (Linux) RAM — macOS dùng vm_stat

Lịch sử lệnh

Shell nhớ lệnh bạn đã gõ:

history             # xem toàn bộ
history | tail -20  # 20 lệnh gần nhất
!!                  # chạy lại lệnh vừa rồi
!123                # chạy lại lệnh số 123 trong history

Mẹo dùng hằng ngày: gõ lệnh xong mới nhận ra cần quyền root → gõ sudo !! là chạy lại y hệt với sudo.

Lịch sử lưu trong file ~/.zsh_history. Nó là file text bình thường, grep được.

Copy/paste trong terminal

Cmd+C / Cmd+V hoạt động bình thường trên macOS. Nhưng lưu ý Ctrl+C không phải copy — nó gửi tín hiệu dừng chương trình đang chạy.

Chương 2 — Di chuyển trong hệ thống

Cây thư mục một gốc

Unix không có ổ C:, D:. Mọi thứ nằm dưới một gốc duy nhất /. Ổ cứng ngoài, USB đều được gắn (mount) vào một thư mục nào đó dưới gốc này.

/
├── Applications        ← app dùng chung mọi user
├── Users
│   ├── bizzidev        ← home của bạn
│   └── admin
├── System              ← ruột macOS, đừng đụng
├── Library             ← thư viện dùng chung
├── usr
│   └── local/bin       ← binary cài thêm
├── opt/homebrew        ← Homebrew (Apple Silicon)
├── etc                 ← file cấu hình
├── var/log             ← log hệ thống
└── tmp                 ← file tạm

Ba lệnh nền tảng

pwd                 # print working directory — đang đứng ở đâu
cd <đường_dẫn>      # change directory — chuyển thư mục
ls                  # list — liệt kê nội dung

Đường dẫn tuyệt đối vs tương đối

cd /Users/bizzidev/projects     # tuyệt đối: bắt đầu bằng /, luôn đúng dù đứng đâu
cd projects                      # tương đối: tính từ chỗ hiện tại

Ký hiệu đặc biệt:

Ký hiệu	Nghĩa
`.`	Thư mục hiện tại
`..`	Thư mục cha
`~`	Home của bạn (`/Users/bizzidev`)
`~user`	Home của user khác
`-`	Thư mục vừa rời khỏi

cd ..               # lên một cấp
cd ../..            # lên hai cấp
cd ~                # về home
cd                  # cũng về home
cd -                # quay lại chỗ vừa rời (rất tiện khi nhảy qua lại 2 thư mục)

Vì sao cần `./` khi chạy script

./deploy.sh         # chạy script trong thư mục hiện tại

Không có ./ shell sẽ đi tìm deploy.sh trong $PATH (danh sách thư mục chứa lệnh), không tìm trong thư mục hiện tại. Đây là biện pháp bảo mật: tránh việc bạn cd vào một thư mục lạ, gõ ls, và vô tình chạy file ls độc hại người ta đặt sẵn ở đó.

Bài tập

pwd
cd /Applications && pwd
cd ~ && pwd
cd - && pwd          # quay lại /Applications
cd ~/Downloads && ls

Chương 3 — Khám phá hệ thống

`ls` và các flag

ls                  # cơ bản
ls -l               # long: chi tiết từng dòng
ls -a               # all: gồm file ẩn (bắt đầu bằng dấu chấm)
ls -h               # human: size dạng 4.2K thay vì 4300
ls -t               # sắp theo thời gian sửa, mới nhất trước
ls -r               # đảo ngược thứ tự
ls -S               # sắp theo kích thước
ls -R               # đệ quy vào thư mục con
ls -d <dir>         # thông tin của CHÍNH thư mục, không phải nội dung

Kết hợp thường dùng:

ls -lah             # chi tiết + file ẩn + size dễ đọc
ls -lt              # xem file nào vừa sửa gần nhất
ls -ld ~            # xem quyền của chính thư mục home

ls -ld là chỗ hay nhầm: thiếu -d thì ls liệt kê nội dung bên trong thay vì thông tin của thư mục đó.

Đọc output của `ls -l`

-rw-r--r--   1  bizzidev  staff   1024  Sep  2 20:15  package.json
│└┬┘└┬┘└┬┘   │      │       │       │        │            │
│ │  │  │    │      │       │       │        │            └── tên
│ │  │  │    │      │       │       │        └─────────────── lần sửa cuối
│ │  │  │    │      │       │       └──────────────────────── size (byte)
│ │  │  │    │      │       └──────────────────────────────── group sở hữu
│ │  │  │    │      └──────────────────────────────────────── user sở hữu
│ │  │  │    └─────────────────────────────────────────────── số hard link
│ │  │  └──────────────────────────────────────────────────── quyền others
│ │  └─────────────────────────────────────────────────────── quyền group
│ └────────────────────────────────────────────────────────── quyền owner
└──────────────────────────────────────────────────────────── loại file

Ký tự đầu tiên cho biết loại:

Ký tự	Loại
`-`	File thường
`d`	Directory
`l`	Symbolic link (lối tắt)
`c` / `b`	Thiết bị (character/block device)

Xem nội dung file

cat file.txt            # in toàn bộ ra màn hình
cat -n file.txt         # kèm số dòng
less file.txt           # xem từng trang (q thoát, / tìm, G cuối, g đầu)
head file.txt           # 10 dòng đầu
head -50 file.txt       # 50 dòng đầu
tail file.txt           # 10 dòng cuối
tail -f app.log         # theo dõi realtime — dùng nhiều nhất khi debug server

less là công cụ đọc chuẩn. Phím trong less:

Phím	Tác dụng
`Space` / `b`	Trang sau / trang trước
`g` / `G`	Đầu file / cuối file
`/text`	Tìm xuôi, `n` để tới kết quả kế
`?text`	Tìm ngược
`q`	Thoát

Xác định loại file

file <tên_file>         # đoán loại nội dung thật sự

Hữu ích vì Unix không dựa vào phần đuôi mở rộng. File tên data.txt vẫn có thể là ảnh PNG.

Tìm file

find . -name "*.log"                    # tìm theo tên, từ thư mục hiện tại
find . -name "*.js" -not -path "*/node_modules/*"
find . -type d -name "dist"             # chỉ tìm thư mục
find . -size +100M                      # file lớn hơn 100MB
find . -mtime -7                        # sửa trong 7 ngày qua

mdfind -name "Docker.app"               # macOS: tra Spotlight index, nhanh hơn nhiều

find duyệt thật từng thư mục nên chậm nhưng chính xác. mdfind tra index có sẵn nên nhanh nhưng phụ thuộc Spotlight.

Dung lượng

du -sh *                # dung lượng từng thư mục con
du -sh * | sort -hr     # sắp giảm dần — tìm thủ phạm chiếm ổ đĩa
df -h                   # dung lượng còn trống của các ổ

Mẹo cho dev Node: chạy du -sh */node_modules 2>/dev/null | sort -hr để xem project nào đang ngốn ổ đĩa nhất.

Chương 4 — Thao tác file và thư mục

Tạo

mkdir mydir                     # tạo thư mục
mkdir -p a/b/c                  # tạo cả cây, không báo lỗi nếu đã tồn tại
touch file.txt                  # tạo file rỗng (hoặc cập nhật timestamp)

mkdir -p cực hay dùng trong script vì nó không văng lỗi khi thư mục đã có sẵn.

Copy

cp file.txt backup.txt          # copy file
cp file.txt ~/Documents/        # copy vào thư mục
cp -r src/ dest/                # copy đệ quy (bắt buộc với thư mục)
cp -i file.txt dest.txt         # hỏi trước khi ghi đè
cp -v file.txt dest.txt         # verbose: in ra đang làm gì
cp -a src/ dest/                # archive: giữ nguyên quyền, timestamp, symlink

Di chuyển và đổi tên

mv old.txt new.txt              # đổi tên
mv file.txt ~/Documents/        # di chuyển
mv -i file.txt dest.txt         # hỏi trước khi ghi đè

Unix không có lệnh "rename" riêng — đổi tên chính là di chuyển sang tên mới.

Xóa

rm file.txt                     # xóa file
rm -r mydir/                    # xóa thư mục và toàn bộ bên trong
rm -f file.txt                  # force: không hỏi, không báo lỗi nếu không tồn tại
rm -i file.txt                  # hỏi xác nhận từng file

Cảnh báo: rm không có thùng rác. Xóa là mất vĩnh viễn.

Thói quen an toàn:

Chạy ls <pattern> trước để xem chính xác sẽ xóa gì, rồi mới đổi ls thành rm
Không bao giờ gõ rm -rf với đường dẫn có biến chưa kiểm tra: rm -rf $DIR/ — nếu $DIR rỗng, lệnh thành rm -rf /
Cài trash (brew install trash) để xóa vào thùng rác thay vì xóa thẳng

Wildcard

Ký tự đại diện, shell tự khớp tên file:

Mẫu	Khớp với
`*`	Bất kỳ chuỗi nào (kể cả rỗng)
`?`	Đúng một ký tự
`[abc]`	Một trong các ký tự a, b, c
`[0-9]`	Một chữ số
`[!abc]`	Bất kỳ ký tự nào trừ a, b, c
`{jpg,png}`	jpg hoặc png

ls *.js                     # tất cả file .js
ls test?.js                 # test1.js, test2.js — không khớp test10.js
ls *.{js,ts}                # cả js và ts
rm -i *.log                 # xóa log, có hỏi

Symbolic link

Link là file "lối tắt" trỏ tới file khác:

ln -s /path/to/real/file linkname       # tạo symlink
ls -l linkname                          # thấy mũi tên -> chỉ đích
readlink linkname                       # in ra đích

Đây chính là cơ chế của docker, node, code trong /usr/local/bin — chúng chỉ là symlink trỏ vào app thật.

ls -l $(which node)         # xem node thực sự nằm đâu

Chương 5 — Làm việc với lệnh

Bốn loại "lệnh"

Khi bạn gõ một từ, nó có thể là một trong bốn thứ:

Loại	Ví dụ	Đặc điểm
Executable	`ls`, `node`	File chương trình thật trên đĩa
Builtin	`cd`, `echo`	Nằm sẵn trong shell, không có file riêng
Function	Hàm shell tự định nghĩa	Trong `.zshrc`
Alias	`ll` = `ls -la`	Tên rút gọn tự đặt

Phân biệt bằng:

type ls             # cho biết ls là loại gì
which node          # đường dẫn file thật
command -v docker   # cách chuẩn để kiểm tra lệnh có tồn tại không (dùng trong script)

PATH — vì sao gõ `node` là chạy được

PATH là danh sách thư mục shell sẽ lần lượt tìm khi bạn gõ một lệnh:

echo $PATH
# /opt/homebrew/bin:/usr/local/bin:/usr/bin:/bin:...

Các thư mục ngăn cách bởi dấu :, tìm theo thứ tự từ trái sang, gặp cái đầu tiên là dùng luôn.

Đây là lý do lỗi command not found: docker — file docker không nằm trong bất kỳ thư mục nào của PATH.

which -a node       # liệt kê TẤT CẢ bản node trong PATH, thấy được cái nào đang thắng

Thêm đường dẫn vào PATH, viết trong ~/.zshrc:

export PATH="$HOME/.local/bin:$PATH"

Đặt trước $PATH nghĩa là ưu tiên cao hơn, đặt sau thì ưu tiên thấp hơn.

Alias

Tự đặt tên rút gọn, viết trong ~/.zshrc:

alias ll='ls -lah'
alias gs='git status'
alias gp='git pull'
alias ..='cd ..'
alias ports='lsof -i -P | grep LISTEN'
alias nrd='npm run dev'

Áp dụng ngay không cần mở terminal mới:

source ~/.zshrc

Tra tài liệu

man ls              # tài liệu đầy đủ (q thoát, / tìm)
ls --help           # bản ngắn (một số lệnh macOS không có)
tldr ls             # bản chỉ có ví dụ thực dụng (brew install tldr)

Cấu trúc một trang man: NAME, SYNOPSIS (cú pháp), DESCRIPTION (từng flag), EXAMPLES.

Trong SYNOPSIS: [...] là tùy chọn, ... là lặp được nhiều lần.

Chạy nhiều lệnh

cmd1 ; cmd2         # chạy tuần tự, không quan tâm kết quả
cmd1 && cmd2        # chỉ chạy cmd2 nếu cmd1 THÀNH CÔNG
cmd1 || cmd2        # chỉ chạy cmd2 nếu cmd1 THẤT BẠI

Ví dụ thực tế:

npm run build && npm run deploy         # chỉ deploy khi build ok
cd ~/project && npm install && npm start
mkdir -p logs || echo "khong tao duoc"

Toán tử && dựa trên exit code: 0 = thành công, khác 0 = lỗi.

ls /khong-ton-tai
echo $?             # in exit code của lệnh vừa rồi

Nhớ $? — nó là cách bạn kiểm tra lệnh trước có chạy ổn không, đặc biệt trong CI script.

Chương 6 — Redirection

Ba luồng chuẩn

Mọi chương trình Unix đều có ba kênh dữ liệu:

Tên	Số	Vai trò
stdin	0	Đầu vào (mặc định: bàn phím)
stdout	1	Đầu ra bình thường (mặc định: màn hình)
stderr	2	Đầu ra lỗi (mặc định: màn hình)

Điểm quan trọng: stdout và stderr là hai luồng riêng biệt, dù cùng hiện lên màn hình. Đây là lý do đôi khi bạn redirect output ra file mà lỗi vẫn hiện trên màn hình.

Chuyển hướng output

ls > out.txt            # ghi đè file
ls >> out.txt           # nối thêm vào cuối
ls 2> err.txt           # chỉ ghi lỗi
ls > out.txt 2>&1       # cả output lẫn lỗi vào cùng một file
ls &> all.txt           # viết tắt của dòng trên
ls > /dev/null          # vứt bỏ output
ls 2> /dev/null         # vứt bỏ lỗi — hay dùng để lệnh chạy im lặng

/dev/null là "hố đen" của hệ thống, mọi thứ ghi vào đó đều biến mất.

Cú pháp 2>&1 đọc là: "chuyển luồng 2 vào chỗ luồng 1 đang trỏ tới". Thứ tự quan trọng — 2>&1 > file không giống > file 2>&1.

Chuyển hướng input

sort < names.txt
mysql -u root mydb < backup.sql

Pipe — nối lệnh

cmd1 | cmd2         # output của cmd1 thành input của cmd2

Đây là ý tưởng mạnh nhất của Unix: mỗi lệnh làm tốt một việc, nối lại thành công cụ phức tạp.

ps aux | grep node
cat access.log | grep "500" | wc -l
ls -la | less
du -sh * | sort -hr | head -10
history | grep docker

Các lệnh hay đứng sau pipe

grep <pattern>          # lọc dòng khớp
grep -v <pattern>       # lọc dòng KHÔNG khớp
grep -i <pattern>       # không phân biệt hoa thường
grep -c <pattern>       # đếm số dòng khớp
grep -r <pattern> .     # tìm đệ quy trong thư mục

sort                    # sắp xếp
sort -n                 # sắp theo số
sort -r                 # đảo ngược
sort -k3                # sắp theo cột 3
sort -h                 # hiểu 1K, 2M, 3G

uniq                    # bỏ dòng trùng LIỀN KỀ (nên sort trước)
uniq -c                 # đếm số lần lặp

wc -l                   # đếm dòng
wc -w                   # đếm từ

head -20 / tail -20     # lấy đầu / cuối
cut -d',' -f2           # cắt cột 2, phân cách bởi dấu phẩy
tr 'a-z' 'A-Z'          # chuyển đổi ký tự
awk '{print $1}'        # in cột 1
sed 's/cu/moi/g'        # thay thế text

Ví dụ thực tế

# Top 10 IP truy cập nhiều nhất trong access log
cat access.log | awk '{print $1}' | sort | uniq -c | sort -rn | head -10

# Đếm lỗi 500 hôm nay
grep "$(date +%Y-%m-%d)" app.log | grep -c "500"

# Tìm TODO trong code, bỏ node_modules
grep -rn "TODO" --include="*.js" . | grep -v node_modules

# Xem 10 project chiếm ổ đĩa nhất
du -sh ~/projects/* | sort -hr | head -10

`tee` — vừa xem vừa lưu

npm run build | tee build.log       # hiện trên màn hình VÀ ghi vào file
npm run build | tee -a build.log    # nối thêm thay vì ghi đè

Chương 7 — Expansion, cách shell nhìn thấy lệnh

Trước khi thực thi, shell biến đổi dòng lệnh bạn gõ. Hiểu bước này giúp tránh vô số lỗi khó hiểu.

Kiểm chứng bằng echo — nó in ra chính xác thứ shell đã biến đổi:

echo *              # in ra tên tất cả file, không phải dấu sao

Các loại expansion

1. Pathname (wildcard)

echo *.js
echo ~/Downloads/*

2. Tilde

echo ~              # /Users/bizzidev

3. Arithmetic

echo $((2 + 3))     # 5
echo $((10 / 3))    # 3 — chỉ số nguyên

4. Brace

echo {1..5}                     # 1 2 3 4 5
echo file{A,B,C}.txt            # fileA.txt fileB.txt fileC.txt
mkdir -p project/{src,dist,test}

5. Parameter (biến)

echo $HOME
echo $USER
echo $PATH
echo ${HOME}/projects           # dùng {} khi cần ngăn cách rõ ràng

6. Command substitution — quan trọng nhất

echo "Hom nay la $(date)"
kill $(lsof -i :3000 -t)
cd $(dirname $(which node))

$(lệnh) chạy lệnh bên trong trước rồi thay bằng kết quả. Cú pháp cũ là dấu backtick `lệnh` — dùng $() vì lồng nhau được.

Quoting — vấn đề gây lỗi nhiều nhất

Ba mức độ:

FILE="my file.txt"

echo $FILE          # my file.txt — nhưng shell tách thành 2 tham số
echo "$FILE"        # my file.txt — giữ nguyên là 1 tham số
echo '$FILE'        # $FILE — không thay biến gì cả

Kiểu	Biến `$VAR`	Wildcard `*`	`$(lệnh)`
Không nháy	Có thay	Có khớp	Có chạy
Nháy kép `"`	Có thay	Không	Có chạy
Nháy đơn `'`	Không	Không	Không

Quy tắc thực dụng: luôn bọc biến trong nháy kép. Đây là nguồn bug số một trong shell script:

rm -rf $DIR/        # NGUY HIỂM: nếu DIR rỗng → rm -rf /
rm -rf "$DIR"/      # An toàn hơn

Test nhanh sự khác biệt:

touch "file co dau cach.txt"
FILE="file co dau cach.txt"
ls $FILE            # lỗi: tìm 4 file riêng lẻ
ls "$FILE"          # đúng
rm "$FILE"

Chương 8 — Mẹo bàn phím

Phần này tăng tốc độ làm việc nhiều hơn bất kỳ chương nào khác.

Tab completion

Gõ vài ký tự rồi bấm Tab:

Một kết quả khớp → tự điền nốt
Nhiều kết quả → bấm Tab hai lần để xem danh sách

Hoạt động với tên lệnh, tên file, tên biến, và cả tham số của nhiều lệnh (git, npm, docker).

Đây cũng là cách chống gõ sai đường dẫn — nếu Tab không tự điền, tức là đường dẫn đó không tồn tại.

Di chuyển con trỏ

Phím	Tác dụng
`Ctrl+A`	Về đầu dòng
`Ctrl+E`	Về cuối dòng
`Option+←/→`	Nhảy từng từ
`Ctrl+U`	Xóa từ con trỏ về đầu dòng
`Ctrl+K`	Xóa từ con trỏ tới cuối dòng
`Ctrl+W`	Xóa một từ phía trước
`Ctrl+L`	Xóa màn hình (giống `clear`)
`Ctrl+Y`	Dán lại đoạn vừa xóa

Ctrl+U hay dùng nhất: gõ nửa lệnh thấy sai, bấm một phát xóa sạch, gõ lại.

Tìm trong lịch sử

Phím	Tác dụng
`↑` / `↓`	Duyệt lệnh trước/sau
`Ctrl+R`	Tìm ngược trong lịch sử — gõ vài ký tự, nó tự lọc
`Ctrl+R` lần nữa	Tới kết quả cũ hơn
`Enter`	Chạy
`→` hoặc `Ctrl+E`	Lấy lệnh ra để sửa trước khi chạy
`Ctrl+C`	Hủy tìm

Ctrl+R là mẹo đáng giá nhất cả chương. Thay vì bấm ↑ ba mươi lần, gõ Ctrl+R rồi docker là ra ngay lệnh docker gần nhất.

Điều khiển tiến trình đang chạy

Phím	Tác dụng
`Ctrl+C`	Dừng chương trình đang chạy (gửi SIGINT)
`Ctrl+Z`	Tạm dừng, đưa xuống nền
`Ctrl+D`	Báo hết input / thoát shell
`Ctrl+S` / `Ctrl+Q`	Khóa / mở khóa màn hình (nếu terminal đơ bất ngờ, thử `Ctrl+Q`)

Tái sử dụng tham số

mkdir /path/rat/dai/toi/project
cd !$               # !$ = tham số cuối của lệnh trước

sudo !!             # chạy lại lệnh vừa rồi với sudo

Chương 9 — Permission

Vì sao có permission

Unix thiết kế cho nhiều người dùng chung một máy. Permission đảm bảo user này không đọc/sửa/xóa được dữ liệu của user kia.

Mỗi user có UID, thuộc một hoặc nhiều group.

whoami          # tên user
id              # UID, GID, tất cả group
groups          # chỉ liệt kê group

Đọc chuỗi quyền

drwxr-xr-x
│└┬┘└┬┘└┬┘
│ │  │  └── others: mọi người còn lại
│ │  └───── group: thành viên group sở hữu
│ └──────── owner: chủ sở hữu
└────────── loại: d=thư mục, -=file, l=symlink

Ba quyền:

Ký tự	Với file	Với thư mục
`r` read	Đọc nội dung	`ls` được
`w` write	Sửa nội dung	Tạo/xóa file bên trong
`x` execute	Chạy như chương trình	`cd` vào được

Cột thư mục là chỗ hay nhầm: có r mà không x thì thấy tên file nhưng không vào được; có x mà không r thì vào được nhưng không liệt kê được.

Ký hiệu số

r = 4     w = 2     x = 1

Số	Chuỗi	Nghĩa
7	rwx	đủ quyền
6	rw-	đọc ghi
5	r-x	đọc và vào
4	r--	chỉ đọc
0	---	không gì

Bộ số hay gặp:

Bộ	Dùng cho
`755`	Thư mục, file thực thi
`644`	File thường
`700`	Home directory — chỉ mình đọc
`600`	`.env`, SSH private key
`400`	Chỉ đọc, chống sửa nhầm

700 chính là lý do bạn không đọc được home của user khác trên cùng máy.

Thay đổi quyền

chmod 644 file.txt          # dạng số
chmod +x script.sh          # thêm quyền chạy cho tất cả
chmod u+x script.sh         # chỉ owner (u=user, g=group, o=others, a=all)
chmod go-w file.txt         # bỏ quyền ghi của group và others
chmod -R 755 mydir/         # đệ quy

sudo chown user file        # đổi owner
sudo chown user:group file  # đổi cả hai

Thứ tự kiểm tra

Hệ thống kiểm tra và dừng ở nhóm khớp đầu tiên:

Bạn là owner? → dùng quyền owner
Thuộc group sở hữu? → dùng quyền group
Còn lại → dùng quyền others

Hệ quả lạ nhưng đúng: nếu owner là --- và others là rwx, chính owner không truy cập được trong khi người ngoài truy cập được.

sudo và root

root là user UID 0, vượt qua mọi kiểm tra quyền. macOS vô hiệu hóa tài khoản root; bạn mượn quyền qua sudo.

sudo <lệnh>         # chạy với quyền root
sudo -l             # xem mình được phép sudo gì

sudo chỉ dùng được nếu user thuộc group được cấp phép:

Hệ	Group
macOS	`admin`
Ubuntu/Debian	`sudo`
RHEL/CentOS	`wheel`

Kiểm tra:

groups | grep -q admin && echo "co sudo" || echo "khong co sudo"

Không thuộc group đó thì sudo báo <user> is not in the sudoers file.

Lỗi permission thường gặp với Node

Script không chạy được

./deploy.sh
# permission denied
chmod +x deploy.sh

npm install -g báo EACCES

npm install -g pm2
# EACCES: permission denied, mkdir '/usr/local/lib/node_modules'

Nguyên nhân: /usr/local thuộc root. Cách đúng: đừng dùng sudo npm — cài nvm để Node nằm hẳn trong home, hết đụng quyền.

SSH key bị từ chối

chmod 700 ~/.ssh
chmod 600 ~/.ssh/id_rsa

SSH cố tình từ chối làm việc nếu key có quyền quá rộng.

File .env lộ

ls -l .env          # -rw-r--r-- → others đọc được
chmod 600 .env

Chương 10 — Process

Khái niệm

Process là một chương trình đang chạy. Mỗi process có:

PID — số định danh duy nhất
PPID — PID của process cha
User sở hữu — quyết định nó được làm gì
Trạng thái — chạy, ngủ, dừng, zombie

Mọi process sinh ra từ một process khác, tạo thành cây. Gốc cây PID 1 là launchd (macOS) hoặc systemd (Linux).

Xem process

ps aux                      # tất cả process của mọi user
ps aux | grep node          # lọc theo tên
pgrep -fl node              # gọn hơn: PID + tên
pgrep -u bizzidev -fl node  # lọc thêm theo user

Giải thích aux: a = mọi user, u = hiện tên user, x = gồm cả process không gắn terminal.

Đọc `ps aux`

USER      PID  %CPU %MEM   RSS   STAT  STARTED  COMMAND
bizzidev  4661  0.5  1.2  95632  S     20:15    node server.js

Cột	Ý nghĩa
USER	Ai sở hữu — quyết định bạn kill được không
PID	Số để kill
%CPU / %MEM	Tài nguyên chiếm
RSS	RAM thực tế (KB)
STAT	`S` ngủ, `R` chạy, `Z` zombie, `T` dừng
COMMAND	Lệnh đầy đủ

Vì sao cần `grep -v grep`

ps aux | grep node | grep -v grep

Chính lệnh grep node bạn vừa gõ cũng là một process, và trong tên nó có chữ "node" — nó tự tìm thấy mình. grep -v grep dọn dòng nhiễu đó.

Xem realtime

top -o cpu          # sắp theo CPU, q để thoát
top -o mem          # sắp theo RAM
htop                # dễ nhìn hơn (brew install htop)

Tín hiệu và kill

kill 4661                   # SIGTERM: xin dừng lịch sự
kill -9 4661                # SIGKILL: ép chết ngay
pkill -f "node server.js"   # kill theo tên
killall node                # kill mọi process tên node

	SIGTERM (`kill`)	SIGKILL (`kill -9`)
Process biết không	Có	Không
Kịp dọn dẹp	Có: đóng DB, flush log	Không
Có thể bị từ chối	Có	Không bao giờ
Khi nào dùng	Mặc định	Chỉ khi treo hẳn

Đây là lý do app Node nên xử lý graceful shutdown:

process.on('SIGTERM', async () => {
  await server.close();
  await db.disconnect();
  process.exit(0);
});

Docker và Kubernetes đều gửi SIGTERM trước, chờ vài giây, rồi mới SIGKILL. App không xử lý SIGTERM sẽ mất request đang dở mỗi lần deploy.

Quyền kill

Bạn chỉ kill được process của chính mình:

kill: 46618: Operation not permitted

Muốn kill process user khác phải có root, mà sudo lại đòi thuộc group admin. Đây là chỗ ba khái niệm user, permission, process gặp nhau.

Lưu ý: ps aux là lệnh chỉ đọc nên user thường vẫn xem được process của mọi user — chỉ không tắt được thôi.

Job control

node server.js &        # chạy nền
jobs                    # liệt kê job của terminal này
fg %1                   # đưa job 1 lên foreground
bg %1                   # cho job 1 chạy tiếp ở nền

# Ctrl+Z → tạm dừng, rồi bg để cho chạy nền

Process chạy bằng & sẽ chết khi đóng terminal. Muốn sống tiếp:

nohup node server.js &      # bỏ qua tín hiệu ngắt kết nối

Thực tế nên dùng pm2 hoặc systemd thay vì nohup.

Port — phần dev đụng nhiều nhất

lsof -i :3000                   # ai đang giữ port 3000
lsof -i -P | grep LISTEN        # tất cả port đang lắng nghe
lsof -i :3000 -t                # chỉ ra PID

Xử lý EADDRINUSE:

lsof -i :3000                   # xem thủ phạm
kill $(lsof -i :3000 -t)        # giải phóng trong một dòng

-P giữ số port thay vì dịch thành tên service.

Service nền của hệ thống

macOS (`launchd`)	Linux (`systemd`)
`launchctl list`	`systemctl list-units`
`launchctl start <name>`	`systemctl start <name>`
`~/Library/LaunchAgents`	`/etc/systemd/system`

launchctl list | grep -i docker
sudo launchctl list | grep docker

Bảng tra nhanh

Navigation

pwd                     # đang ở đâu
cd -                    # quay lại thư mục trước
ls -lah                 # chi tiết + file ẩn + size dễ đọc
ls -ld <dir>            # thông tin của chính thư mục
ls -lt                  # file nào vừa sửa gần nhất

File

mkdir -p a/b/c          # tạo cả cây
cp -r src/ dest/        # copy đệ quy
mv old new              # đổi tên / di chuyển
rm -i *.log             # xóa có hỏi
ln -s target link       # tạo symlink
find . -name "*.log"    # tìm file
du -sh * | sort -hr     # thư mục nào nặng nhất

Lệnh

which -a node           # tất cả bản node trong PATH
type ls                 # ls là loại lệnh gì
echo $PATH              # danh sách thư mục tìm lệnh
echo $?                 # exit code lệnh vừa rồi
cmd1 && cmd2            # chạy cmd2 nếu cmd1 thành công

Redirection

cmd > file              # ghi đè
cmd >> file             # nối thêm
cmd 2>/dev/null         # vứt lỗi đi
cmd &> all.log          # cả output lẫn lỗi
cmd | tee file          # vừa xem vừa lưu

Text

grep -rn "TODO" .       # tìm đệ quy, kèm số dòng
grep -v pattern         # loại bỏ dòng khớp
sort | uniq -c          # đếm số lần lặp
wc -l                   # đếm dòng
tail -f app.log         # theo dõi log realtime
awk '{print $1}'        # in cột 1

Permission

id                      # tôi thuộc group nào
chmod +x script.sh      # cho phép chạy
chmod 600 .env          # khóa file nhạy cảm
chmod 700 ~/.ssh        # quyền chuẩn cho SSH
sudo chown user file    # đổi chủ sở hữu

Process

pgrep -fl node          # tìm process
top -o cpu              # realtime
kill <pid>              # dừng lịch sự
kill -9 <pid>           # ép dừng
lsof -i :3000           # ai giữ port
kill $(lsof -i :3000 -t)  # giải phóng port

Phím tắt đáng nhớ nhất

Ctrl+R      tìm trong lịch sử lệnh
Ctrl+A/E    đầu / cuối dòng
Ctrl+U      xóa cả dòng đang gõ
Ctrl+C      dừng chương trình
Tab         tự hoàn thành
!!          lệnh vừa rồi
!$          tham số cuối của lệnh trước

Học tiếp

Sau khi thạo 10 chương này:

Chương 11-16 của TLCL: biến môi trường, cấu hình shell, trình soạn thảo vi, prompt tùy chỉnh, quản lý gói, lưu trữ và sao lưu.

Chương 24-36: shell scripting — viết script tự động hóa, vòng lặp, hàm, xử lý lỗi.

Thực hành có giá trị nhất: thuê VPS ~5$/tháng, tự tay tạo user, phân quyền sudo, deploy app Node, cấu hình nginx reverse proxy, systemd service, SSL. Cố tình phá rồi sửa. Một tháng làm việc này bằng nửa năm đọc lý thuyết.

Sau đó học Docker. Lúc này bạn sẽ hiểu container thực chất chỉ là process + namespace + cgroup của Linux, không phải "máy ảo nhẹ" như cách người ta hay mô tả.

Tài nguyên

Nguồn	Dùng khi
linuxcommand.org	Bản gốc TLCL, đọc free
explainshell.com	Dán lệnh lạ vào, tách nghĩa từng flag
`man <lệnh>`	Tra nhanh trong terminal
`tldr <lệnh>`	Bản man rút gọn, chỉ ví dụ (`brew install tldr`)
MIT Missing Semester	Khóa free về shell, git internals, debugging
shellcheck.net	Kiểm lỗi shell script trước khi chạy

Tham khảo

1.linuxcommand.org

#learning

Linux command line - Nền tảng

2 tháng 9, 2026

Chương 1 — Shell là gì

Khái niệm

Shell là chương trình nhận lệnh bạn gõ, dịch ra và bảo hệ điều hành thi hành. Nó là lớp trung gian giữa bạn và nhân hệ điều hành (kernel).

Phân biệt hai thứ hay bị gọi lẫn:

	Là gì
Terminal	Cửa sổ ứng dụng (Terminal.app, iTerm2, Warp) — chỉ là cái khung hiển thị
Shell	Chương trình chạy bên trong khung đó, thực sự xử lý lệnh (`zsh`, `bash`, `fish`)

macOS từ Catalina dùng zsh mặc định. Trước đó là bash. Đa số lệnh giống nhau, khác chủ yếu ở phần cấu hình và tự động hoàn thành.

echo $SHELL         # shell mặc định của bạn
echo $0             # shell đang chạy hiện tại
zsh --version

Prompt

Dòng chờ lệnh có dạng:

bizzidev@tiennts-MacBook-Air ~ %
│         │                   │ │
│         │                   │ └── ký hiệu prompt (% cho zsh, $ cho bash)
│         │                   └──── thư mục hiện tại (~ = home)
│         └────────────────────────  tên máy
└──────────────────────────────────  tên user

Nếu ký hiệu là # thay vì % hoặc $, bạn đang chạy dưới quyền root — cẩn thận.

Lệnh đầu tiên

date                # ngày giờ
cal                 # lịch tháng này
whoami              # bạn là ai
hostname            # tên máy
uname -a            # thông tin hệ điều hành
uptime              # máy chạy được bao lâu
df -h               # dung lượng ổ đĩa
free                # (Linux) RAM — macOS dùng vm_stat

Lịch sử lệnh

Shell nhớ lệnh bạn đã gõ:

history             # xem toàn bộ
history | tail -20  # 20 lệnh gần nhất
!!                  # chạy lại lệnh vừa rồi
!123                # chạy lại lệnh số 123 trong history

Mẹo dùng hằng ngày: gõ lệnh xong mới nhận ra cần quyền root → gõ sudo !! là chạy lại y hệt với sudo.

Lịch sử lưu trong file ~/.zsh_history. Nó là file text bình thường, grep được.

Copy/paste trong terminal

Cmd+C / Cmd+V hoạt động bình thường trên macOS. Nhưng lưu ý Ctrl+C không phải copy — nó gửi tín hiệu dừng chương trình đang chạy.

Chương 2 — Di chuyển trong hệ thống

Cây thư mục một gốc

Unix không có ổ C:, D:. Mọi thứ nằm dưới một gốc duy nhất /. Ổ cứng ngoài, USB đều được gắn (mount) vào một thư mục nào đó dưới gốc này.

/
├── Applications        ← app dùng chung mọi user
├── Users
│   ├── bizzidev        ← home của bạn
│   └── admin
├── System              ← ruột macOS, đừng đụng
├── Library             ← thư viện dùng chung
├── usr
│   └── local/bin       ← binary cài thêm
├── opt/homebrew        ← Homebrew (Apple Silicon)
├── etc                 ← file cấu hình
├── var/log             ← log hệ thống
└── tmp                 ← file tạm

Ba lệnh nền tảng

pwd                 # print working directory — đang đứng ở đâu
cd <đường_dẫn>      # change directory — chuyển thư mục
ls                  # list — liệt kê nội dung

Đường dẫn tuyệt đối vs tương đối

cd /Users/bizzidev/projects     # tuyệt đối: bắt đầu bằng /, luôn đúng dù đứng đâu
cd projects                      # tương đối: tính từ chỗ hiện tại

Ký hiệu đặc biệt:

Ký hiệu	Nghĩa
`.`	Thư mục hiện tại
`..`	Thư mục cha
`~`	Home của bạn (`/Users/bizzidev`)
`~user`	Home của user khác
`-`	Thư mục vừa rời khỏi

cd ..               # lên một cấp
cd ../..            # lên hai cấp
cd ~                # về home
cd                  # cũng về home
cd -                # quay lại chỗ vừa rời (rất tiện khi nhảy qua lại 2 thư mục)

Vì sao cần `./` khi chạy script

./deploy.sh         # chạy script trong thư mục hiện tại

Bài tập

pwd
cd /Applications && pwd
cd ~ && pwd
cd - && pwd          # quay lại /Applications
cd ~/Downloads && ls

Chương 3 — Khám phá hệ thống

`ls` và các flag

ls                  # cơ bản
ls -l               # long: chi tiết từng dòng
ls -a               # all: gồm file ẩn (bắt đầu bằng dấu chấm)
ls -h               # human: size dạng 4.2K thay vì 4300
ls -t               # sắp theo thời gian sửa, mới nhất trước
ls -r               # đảo ngược thứ tự
ls -S               # sắp theo kích thước
ls -R               # đệ quy vào thư mục con
ls -d <dir>         # thông tin của CHÍNH thư mục, không phải nội dung

Kết hợp thường dùng:

ls -lah             # chi tiết + file ẩn + size dễ đọc
ls -lt              # xem file nào vừa sửa gần nhất
ls -ld ~            # xem quyền của chính thư mục home

ls -ld là chỗ hay nhầm: thiếu -d thì ls liệt kê nội dung bên trong thay vì thông tin của thư mục đó.

Đọc output của `ls -l`

-rw-r--r--   1  bizzidev  staff   1024  Sep  2 20:15  package.json
│└┬┘└┬┘└┬┘   │      │       │       │        │            │
│ │  │  │    │      │       │       │        │            └── tên
│ │  │  │    │      │       │       │        └─────────────── lần sửa cuối
│ │  │  │    │      │       │       └──────────────────────── size (byte)
│ │  │  │    │      │       └──────────────────────────────── group sở hữu
│ │  │  │    │      └──────────────────────────────────────── user sở hữu
│ │  │  │    └─────────────────────────────────────────────── số hard link
│ │  │  └──────────────────────────────────────────────────── quyền others
│ │  └─────────────────────────────────────────────────────── quyền group
│ └────────────────────────────────────────────────────────── quyền owner
└──────────────────────────────────────────────────────────── loại file

Ký tự đầu tiên cho biết loại:

Ký tự	Loại
`-`	File thường
`d`	Directory
`l`	Symbolic link (lối tắt)
`c` / `b`	Thiết bị (character/block device)

Xem nội dung file

cat file.txt            # in toàn bộ ra màn hình
cat -n file.txt         # kèm số dòng
less file.txt           # xem từng trang (q thoát, / tìm, G cuối, g đầu)
head file.txt           # 10 dòng đầu
head -50 file.txt       # 50 dòng đầu
tail file.txt           # 10 dòng cuối
tail -f app.log         # theo dõi realtime — dùng nhiều nhất khi debug server

less là công cụ đọc chuẩn. Phím trong less:

Phím	Tác dụng
`Space` / `b`	Trang sau / trang trước
`g` / `G`	Đầu file / cuối file
`/text`	Tìm xuôi, `n` để tới kết quả kế
`?text`	Tìm ngược
`q`	Thoát

Xác định loại file

file <tên_file>         # đoán loại nội dung thật sự

Hữu ích vì Unix không dựa vào phần đuôi mở rộng. File tên data.txt vẫn có thể là ảnh PNG.

Tìm file

find . -name "*.log"                    # tìm theo tên, từ thư mục hiện tại
find . -name "*.js" -not -path "*/node_modules/*"
find . -type d -name "dist"             # chỉ tìm thư mục
find . -size +100M                      # file lớn hơn 100MB
find . -mtime -7                        # sửa trong 7 ngày qua

mdfind -name "Docker.app"               # macOS: tra Spotlight index, nhanh hơn nhiều

find duyệt thật từng thư mục nên chậm nhưng chính xác. mdfind tra index có sẵn nên nhanh nhưng phụ thuộc Spotlight.

Dung lượng

du -sh *                # dung lượng từng thư mục con
du -sh * | sort -hr     # sắp giảm dần — tìm thủ phạm chiếm ổ đĩa
df -h                   # dung lượng còn trống của các ổ

Mẹo cho dev Node: chạy du -sh */node_modules 2>/dev/null | sort -hr để xem project nào đang ngốn ổ đĩa nhất.

Chương 4 — Thao tác file và thư mục

Tạo

mkdir mydir                     # tạo thư mục
mkdir -p a/b/c                  # tạo cả cây, không báo lỗi nếu đã tồn tại
touch file.txt                  # tạo file rỗng (hoặc cập nhật timestamp)

mkdir -p cực hay dùng trong script vì nó không văng lỗi khi thư mục đã có sẵn.

Copy

cp file.txt backup.txt          # copy file
cp file.txt ~/Documents/        # copy vào thư mục
cp -r src/ dest/                # copy đệ quy (bắt buộc với thư mục)
cp -i file.txt dest.txt         # hỏi trước khi ghi đè
cp -v file.txt dest.txt         # verbose: in ra đang làm gì
cp -a src/ dest/                # archive: giữ nguyên quyền, timestamp, symlink

Di chuyển và đổi tên

mv old.txt new.txt              # đổi tên
mv file.txt ~/Documents/        # di chuyển
mv -i file.txt dest.txt         # hỏi trước khi ghi đè

Unix không có lệnh "rename" riêng — đổi tên chính là di chuyển sang tên mới.

Xóa

rm file.txt                     # xóa file
rm -r mydir/                    # xóa thư mục và toàn bộ bên trong
rm -f file.txt                  # force: không hỏi, không báo lỗi nếu không tồn tại
rm -i file.txt                  # hỏi xác nhận từng file

Cảnh báo: rm không có thùng rác. Xóa là mất vĩnh viễn.

Thói quen an toàn:

Chạy ls <pattern> trước để xem chính xác sẽ xóa gì, rồi mới đổi ls thành rm
Không bao giờ gõ rm -rf với đường dẫn có biến chưa kiểm tra: rm -rf $DIR/ — nếu $DIR rỗng, lệnh thành rm -rf /
Cài trash (brew install trash) để xóa vào thùng rác thay vì xóa thẳng

Wildcard

Ký tự đại diện, shell tự khớp tên file:

Mẫu	Khớp với
`*`	Bất kỳ chuỗi nào (kể cả rỗng)
`?`	Đúng một ký tự
`[abc]`	Một trong các ký tự a, b, c
`[0-9]`	Một chữ số
`[!abc]`	Bất kỳ ký tự nào trừ a, b, c
`{jpg,png}`	jpg hoặc png

ls *.js                     # tất cả file .js
ls test?.js                 # test1.js, test2.js — không khớp test10.js
ls *.{js,ts}                # cả js và ts
rm -i *.log                 # xóa log, có hỏi

Symbolic link

Link là file "lối tắt" trỏ tới file khác:

ln -s /path/to/real/file linkname       # tạo symlink
ls -l linkname                          # thấy mũi tên -> chỉ đích
readlink linkname                       # in ra đích

Đây chính là cơ chế của docker, node, code trong /usr/local/bin — chúng chỉ là symlink trỏ vào app thật.

ls -l $(which node)         # xem node thực sự nằm đâu

Chương 5 — Làm việc với lệnh

Bốn loại "lệnh"

Khi bạn gõ một từ, nó có thể là một trong bốn thứ:

Loại	Ví dụ	Đặc điểm
Executable	`ls`, `node`	File chương trình thật trên đĩa
Builtin	`cd`, `echo`	Nằm sẵn trong shell, không có file riêng
Function	Hàm shell tự định nghĩa	Trong `.zshrc`
Alias	`ll` = `ls -la`	Tên rút gọn tự đặt

Phân biệt bằng:

type ls             # cho biết ls là loại gì
which node          # đường dẫn file thật
command -v docker   # cách chuẩn để kiểm tra lệnh có tồn tại không (dùng trong script)

PATH — vì sao gõ `node` là chạy được

PATH là danh sách thư mục shell sẽ lần lượt tìm khi bạn gõ một lệnh:

echo $PATH
# /opt/homebrew/bin:/usr/local/bin:/usr/bin:/bin:...

Các thư mục ngăn cách bởi dấu :, tìm theo thứ tự từ trái sang, gặp cái đầu tiên là dùng luôn.

Đây là lý do lỗi command not found: docker — file docker không nằm trong bất kỳ thư mục nào của PATH.

which -a node       # liệt kê TẤT CẢ bản node trong PATH, thấy được cái nào đang thắng

Thêm đường dẫn vào PATH, viết trong ~/.zshrc:

export PATH="$HOME/.local/bin:$PATH"

Đặt trước $PATH nghĩa là ưu tiên cao hơn, đặt sau thì ưu tiên thấp hơn.

Alias

Tự đặt tên rút gọn, viết trong ~/.zshrc:

alias ll='ls -lah'
alias gs='git status'
alias gp='git pull'
alias ..='cd ..'
alias ports='lsof -i -P | grep LISTEN'
alias nrd='npm run dev'

Áp dụng ngay không cần mở terminal mới:

source ~/.zshrc

Tra tài liệu

man ls              # tài liệu đầy đủ (q thoát, / tìm)
ls --help           # bản ngắn (một số lệnh macOS không có)
tldr ls             # bản chỉ có ví dụ thực dụng (brew install tldr)

Cấu trúc một trang man: NAME, SYNOPSIS (cú pháp), DESCRIPTION (từng flag), EXAMPLES.

Trong SYNOPSIS: [...] là tùy chọn, ... là lặp được nhiều lần.

Chạy nhiều lệnh

cmd1 ; cmd2         # chạy tuần tự, không quan tâm kết quả
cmd1 && cmd2        # chỉ chạy cmd2 nếu cmd1 THÀNH CÔNG
cmd1 || cmd2        # chỉ chạy cmd2 nếu cmd1 THẤT BẠI

Ví dụ thực tế:

npm run build && npm run deploy         # chỉ deploy khi build ok
cd ~/project && npm install && npm start
mkdir -p logs || echo "khong tao duoc"

Toán tử && dựa trên exit code: 0 = thành công, khác 0 = lỗi.

ls /khong-ton-tai
echo $?             # in exit code của lệnh vừa rồi

Nhớ $? — nó là cách bạn kiểm tra lệnh trước có chạy ổn không, đặc biệt trong CI script.

Chương 6 — Redirection

Ba luồng chuẩn

Mọi chương trình Unix đều có ba kênh dữ liệu:

Tên	Số	Vai trò
stdin	0	Đầu vào (mặc định: bàn phím)
stdout	1	Đầu ra bình thường (mặc định: màn hình)
stderr	2	Đầu ra lỗi (mặc định: màn hình)

Chuyển hướng output

ls > out.txt            # ghi đè file
ls >> out.txt           # nối thêm vào cuối
ls 2> err.txt           # chỉ ghi lỗi
ls > out.txt 2>&1       # cả output lẫn lỗi vào cùng một file
ls &> all.txt           # viết tắt của dòng trên
ls > /dev/null          # vứt bỏ output
ls 2> /dev/null         # vứt bỏ lỗi — hay dùng để lệnh chạy im lặng

/dev/null là "hố đen" của hệ thống, mọi thứ ghi vào đó đều biến mất.

Cú pháp 2>&1 đọc là: "chuyển luồng 2 vào chỗ luồng 1 đang trỏ tới". Thứ tự quan trọng — 2>&1 > file không giống > file 2>&1.

Chuyển hướng input

sort < names.txt
mysql -u root mydb < backup.sql

Pipe — nối lệnh

cmd1 | cmd2         # output của cmd1 thành input của cmd2

Đây là ý tưởng mạnh nhất của Unix: mỗi lệnh làm tốt một việc, nối lại thành công cụ phức tạp.

ps aux | grep node
cat access.log | grep "500" | wc -l
ls -la | less
du -sh * | sort -hr | head -10
history | grep docker

Các lệnh hay đứng sau pipe

grep <pattern>          # lọc dòng khớp
grep -v <pattern>       # lọc dòng KHÔNG khớp
grep -i <pattern>       # không phân biệt hoa thường
grep -c <pattern>       # đếm số dòng khớp
grep -r <pattern> .     # tìm đệ quy trong thư mục

sort                    # sắp xếp
sort -n                 # sắp theo số
sort -r                 # đảo ngược
sort -k3                # sắp theo cột 3
sort -h                 # hiểu 1K, 2M, 3G

uniq                    # bỏ dòng trùng LIỀN KỀ (nên sort trước)
uniq -c                 # đếm số lần lặp

wc -l                   # đếm dòng
wc -w                   # đếm từ

head -20 / tail -20     # lấy đầu / cuối
cut -d',' -f2           # cắt cột 2, phân cách bởi dấu phẩy
tr 'a-z' 'A-Z'          # chuyển đổi ký tự
awk '{print $1}'        # in cột 1
sed 's/cu/moi/g'        # thay thế text

Ví dụ thực tế

# Top 10 IP truy cập nhiều nhất trong access log
cat access.log | awk '{print $1}' | sort | uniq -c | sort -rn | head -10

# Đếm lỗi 500 hôm nay
grep "$(date +%Y-%m-%d)" app.log | grep -c "500"

# Tìm TODO trong code, bỏ node_modules
grep -rn "TODO" --include="*.js" . | grep -v node_modules

# Xem 10 project chiếm ổ đĩa nhất
du -sh ~/projects/* | sort -hr | head -10

`tee` — vừa xem vừa lưu

npm run build | tee build.log       # hiện trên màn hình VÀ ghi vào file
npm run build | tee -a build.log    # nối thêm thay vì ghi đè

Chương 7 — Expansion, cách shell nhìn thấy lệnh

Trước khi thực thi, shell biến đổi dòng lệnh bạn gõ. Hiểu bước này giúp tránh vô số lỗi khó hiểu.

Kiểm chứng bằng echo — nó in ra chính xác thứ shell đã biến đổi:

echo *              # in ra tên tất cả file, không phải dấu sao

Các loại expansion

1. Pathname (wildcard)

echo *.js
echo ~/Downloads/*

2. Tilde

echo ~              # /Users/bizzidev

3. Arithmetic

echo $((2 + 3))     # 5
echo $((10 / 3))    # 3 — chỉ số nguyên

4. Brace

echo {1..5}                     # 1 2 3 4 5
echo file{A,B,C}.txt            # fileA.txt fileB.txt fileC.txt
mkdir -p project/{src,dist,test}

5. Parameter (biến)

echo $HOME
echo $USER
echo $PATH
echo ${HOME}/projects           # dùng {} khi cần ngăn cách rõ ràng

6. Command substitution — quan trọng nhất

echo "Hom nay la $(date)"
kill $(lsof -i :3000 -t)
cd $(dirname $(which node))

$(lệnh) chạy lệnh bên trong trước rồi thay bằng kết quả. Cú pháp cũ là dấu backtick `lệnh` — dùng $() vì lồng nhau được.

Quoting — vấn đề gây lỗi nhiều nhất

Ba mức độ:

FILE="my file.txt"

echo $FILE          # my file.txt — nhưng shell tách thành 2 tham số
echo "$FILE"        # my file.txt — giữ nguyên là 1 tham số
echo '$FILE'        # $FILE — không thay biến gì cả

Kiểu	Biến `$VAR`	Wildcard `*`	`$(lệnh)`
Không nháy	Có thay	Có khớp	Có chạy
Nháy kép `"`	Có thay	Không	Có chạy
Nháy đơn `'`	Không	Không	Không

Quy tắc thực dụng: luôn bọc biến trong nháy kép. Đây là nguồn bug số một trong shell script:

rm -rf $DIR/        # NGUY HIỂM: nếu DIR rỗng → rm -rf /
rm -rf "$DIR"/      # An toàn hơn

Test nhanh sự khác biệt:

touch "file co dau cach.txt"
FILE="file co dau cach.txt"
ls $FILE            # lỗi: tìm 4 file riêng lẻ
ls "$FILE"          # đúng
rm "$FILE"

Chương 8 — Mẹo bàn phím

Phần này tăng tốc độ làm việc nhiều hơn bất kỳ chương nào khác.

Tab completion

Gõ vài ký tự rồi bấm Tab:

Một kết quả khớp → tự điền nốt
Nhiều kết quả → bấm Tab hai lần để xem danh sách

Hoạt động với tên lệnh, tên file, tên biến, và cả tham số của nhiều lệnh (git, npm, docker).

Đây cũng là cách chống gõ sai đường dẫn — nếu Tab không tự điền, tức là đường dẫn đó không tồn tại.

Di chuyển con trỏ

Phím	Tác dụng
`Ctrl+A`	Về đầu dòng
`Ctrl+E`	Về cuối dòng
`Option+←/→`	Nhảy từng từ
`Ctrl+U`	Xóa từ con trỏ về đầu dòng
`Ctrl+K`	Xóa từ con trỏ tới cuối dòng
`Ctrl+W`	Xóa một từ phía trước
`Ctrl+L`	Xóa màn hình (giống `clear`)
`Ctrl+Y`	Dán lại đoạn vừa xóa

Ctrl+U hay dùng nhất: gõ nửa lệnh thấy sai, bấm một phát xóa sạch, gõ lại.

Tìm trong lịch sử

Phím	Tác dụng
`↑` / `↓`	Duyệt lệnh trước/sau
`Ctrl+R`	Tìm ngược trong lịch sử — gõ vài ký tự, nó tự lọc
`Ctrl+R` lần nữa	Tới kết quả cũ hơn
`Enter`	Chạy
`→` hoặc `Ctrl+E`	Lấy lệnh ra để sửa trước khi chạy
`Ctrl+C`	Hủy tìm

Ctrl+R là mẹo đáng giá nhất cả chương. Thay vì bấm ↑ ba mươi lần, gõ Ctrl+R rồi docker là ra ngay lệnh docker gần nhất.

Điều khiển tiến trình đang chạy

Phím	Tác dụng
`Ctrl+C`	Dừng chương trình đang chạy (gửi SIGINT)
`Ctrl+Z`	Tạm dừng, đưa xuống nền
`Ctrl+D`	Báo hết input / thoát shell
`Ctrl+S` / `Ctrl+Q`	Khóa / mở khóa màn hình (nếu terminal đơ bất ngờ, thử `Ctrl+Q`)

Tái sử dụng tham số

mkdir /path/rat/dai/toi/project
cd !$               # !$ = tham số cuối của lệnh trước

sudo !!             # chạy lại lệnh vừa rồi với sudo

Chương 9 — Permission

Vì sao có permission

Unix thiết kế cho nhiều người dùng chung một máy. Permission đảm bảo user này không đọc/sửa/xóa được dữ liệu của user kia.

Mỗi user có UID, thuộc một hoặc nhiều group.

whoami          # tên user
id              # UID, GID, tất cả group
groups          # chỉ liệt kê group

Đọc chuỗi quyền

drwxr-xr-x
│└┬┘└┬┘└┬┘
│ │  │  └── others: mọi người còn lại
│ │  └───── group: thành viên group sở hữu
│ └──────── owner: chủ sở hữu
└────────── loại: d=thư mục, -=file, l=symlink

Ba quyền:

Ký tự	Với file	Với thư mục
`r` read	Đọc nội dung	`ls` được
`w` write	Sửa nội dung	Tạo/xóa file bên trong
`x` execute	Chạy như chương trình	`cd` vào được

Cột thư mục là chỗ hay nhầm: có r mà không x thì thấy tên file nhưng không vào được; có x mà không r thì vào được nhưng không liệt kê được.

Ký hiệu số

r = 4     w = 2     x = 1

Số	Chuỗi	Nghĩa
7	rwx	đủ quyền
6	rw-	đọc ghi
5	r-x	đọc và vào
4	r--	chỉ đọc
0	---	không gì

Bộ số hay gặp:

Bộ	Dùng cho
`755`	Thư mục, file thực thi
`644`	File thường
`700`	Home directory — chỉ mình đọc
`600`	`.env`, SSH private key
`400`	Chỉ đọc, chống sửa nhầm

700 chính là lý do bạn không đọc được home của user khác trên cùng máy.

Thay đổi quyền

chmod 644 file.txt          # dạng số
chmod +x script.sh          # thêm quyền chạy cho tất cả
chmod u+x script.sh         # chỉ owner (u=user, g=group, o=others, a=all)
chmod go-w file.txt         # bỏ quyền ghi của group và others
chmod -R 755 mydir/         # đệ quy

sudo chown user file        # đổi owner
sudo chown user:group file  # đổi cả hai

Thứ tự kiểm tra

Hệ thống kiểm tra và dừng ở nhóm khớp đầu tiên:

Bạn là owner? → dùng quyền owner
Thuộc group sở hữu? → dùng quyền group
Còn lại → dùng quyền others

Hệ quả lạ nhưng đúng: nếu owner là --- và others là rwx, chính owner không truy cập được trong khi người ngoài truy cập được.

sudo và root

root là user UID 0, vượt qua mọi kiểm tra quyền. macOS vô hiệu hóa tài khoản root; bạn mượn quyền qua sudo.

sudo <lệnh>         # chạy với quyền root
sudo -l             # xem mình được phép sudo gì

sudo chỉ dùng được nếu user thuộc group được cấp phép:

Hệ	Group
macOS	`admin`
Ubuntu/Debian	`sudo`
RHEL/CentOS	`wheel`

Kiểm tra:

groups | grep -q admin && echo "co sudo" || echo "khong co sudo"

Không thuộc group đó thì sudo báo <user> is not in the sudoers file.

Lỗi permission thường gặp với Node

Script không chạy được

./deploy.sh
# permission denied
chmod +x deploy.sh

npm install -g báo EACCES

npm install -g pm2
# EACCES: permission denied, mkdir '/usr/local/lib/node_modules'

Nguyên nhân: /usr/local thuộc root. Cách đúng: đừng dùng sudo npm — cài nvm để Node nằm hẳn trong home, hết đụng quyền.

SSH key bị từ chối

chmod 700 ~/.ssh
chmod 600 ~/.ssh/id_rsa

SSH cố tình từ chối làm việc nếu key có quyền quá rộng.

File .env lộ

ls -l .env          # -rw-r--r-- → others đọc được
chmod 600 .env

Chương 10 — Process

Khái niệm

Process là một chương trình đang chạy. Mỗi process có:

PID — số định danh duy nhất
PPID — PID của process cha
User sở hữu — quyết định nó được làm gì
Trạng thái — chạy, ngủ, dừng, zombie

Mọi process sinh ra từ một process khác, tạo thành cây. Gốc cây PID 1 là launchd (macOS) hoặc systemd (Linux).

Xem process

ps aux                      # tất cả process của mọi user
ps aux | grep node          # lọc theo tên
pgrep -fl node              # gọn hơn: PID + tên
pgrep -u bizzidev -fl node  # lọc thêm theo user

Giải thích aux: a = mọi user, u = hiện tên user, x = gồm cả process không gắn terminal.

Đọc `ps aux`

USER      PID  %CPU %MEM   RSS   STAT  STARTED  COMMAND
bizzidev  4661  0.5  1.2  95632  S     20:15    node server.js

Cột	Ý nghĩa
USER	Ai sở hữu — quyết định bạn kill được không
PID	Số để kill
%CPU / %MEM	Tài nguyên chiếm
RSS	RAM thực tế (KB)
STAT	`S` ngủ, `R` chạy, `Z` zombie, `T` dừng
COMMAND	Lệnh đầy đủ

Vì sao cần `grep -v grep`

ps aux | grep node | grep -v grep

Chính lệnh grep node bạn vừa gõ cũng là một process, và trong tên nó có chữ "node" — nó tự tìm thấy mình. grep -v grep dọn dòng nhiễu đó.

Xem realtime

top -o cpu          # sắp theo CPU, q để thoát
top -o mem          # sắp theo RAM
htop                # dễ nhìn hơn (brew install htop)

Tín hiệu và kill

kill 4661                   # SIGTERM: xin dừng lịch sự
kill -9 4661                # SIGKILL: ép chết ngay
pkill -f "node server.js"   # kill theo tên
killall node                # kill mọi process tên node

	SIGTERM (`kill`)	SIGKILL (`kill -9`)
Process biết không	Có	Không
Kịp dọn dẹp	Có: đóng DB, flush log	Không
Có thể bị từ chối	Có	Không bao giờ
Khi nào dùng	Mặc định	Chỉ khi treo hẳn

Đây là lý do app Node nên xử lý graceful shutdown:

process.on('SIGTERM', async () => {
  await server.close();
  await db.disconnect();
  process.exit(0);
});

Docker và Kubernetes đều gửi SIGTERM trước, chờ vài giây, rồi mới SIGKILL. App không xử lý SIGTERM sẽ mất request đang dở mỗi lần deploy.

Quyền kill

Bạn chỉ kill được process của chính mình:

kill: 46618: Operation not permitted

Muốn kill process user khác phải có root, mà sudo lại đòi thuộc group admin. Đây là chỗ ba khái niệm user, permission, process gặp nhau.

Lưu ý: ps aux là lệnh chỉ đọc nên user thường vẫn xem được process của mọi user — chỉ không tắt được thôi.

Job control

node server.js &        # chạy nền
jobs                    # liệt kê job của terminal này
fg %1                   # đưa job 1 lên foreground
bg %1                   # cho job 1 chạy tiếp ở nền

# Ctrl+Z → tạm dừng, rồi bg để cho chạy nền

Process chạy bằng & sẽ chết khi đóng terminal. Muốn sống tiếp:

nohup node server.js &      # bỏ qua tín hiệu ngắt kết nối

Thực tế nên dùng pm2 hoặc systemd thay vì nohup.

Port — phần dev đụng nhiều nhất

lsof -i :3000                   # ai đang giữ port 3000
lsof -i -P | grep LISTEN        # tất cả port đang lắng nghe
lsof -i :3000 -t                # chỉ ra PID

Xử lý EADDRINUSE:

lsof -i :3000                   # xem thủ phạm
kill $(lsof -i :3000 -t)        # giải phóng trong một dòng

-P giữ số port thay vì dịch thành tên service.

Service nền của hệ thống

macOS (`launchd`)	Linux (`systemd`)
`launchctl list`	`systemctl list-units`
`launchctl start <name>`	`systemctl start <name>`
`~/Library/LaunchAgents`	`/etc/systemd/system`

launchctl list | grep -i docker
sudo launchctl list | grep docker

Bảng tra nhanh

Navigation

pwd                     # đang ở đâu
cd -                    # quay lại thư mục trước
ls -lah                 # chi tiết + file ẩn + size dễ đọc
ls -ld <dir>            # thông tin của chính thư mục
ls -lt                  # file nào vừa sửa gần nhất

File

mkdir -p a/b/c          # tạo cả cây
cp -r src/ dest/        # copy đệ quy
mv old new              # đổi tên / di chuyển
rm -i *.log             # xóa có hỏi
ln -s target link       # tạo symlink
find . -name "*.log"    # tìm file
du -sh * | sort -hr     # thư mục nào nặng nhất

Lệnh

which -a node           # tất cả bản node trong PATH
type ls                 # ls là loại lệnh gì
echo $PATH              # danh sách thư mục tìm lệnh
echo $?                 # exit code lệnh vừa rồi
cmd1 && cmd2            # chạy cmd2 nếu cmd1 thành công

Redirection

cmd > file              # ghi đè
cmd >> file             # nối thêm
cmd 2>/dev/null         # vứt lỗi đi
cmd &> all.log          # cả output lẫn lỗi
cmd | tee file          # vừa xem vừa lưu

Text

grep -rn "TODO" .       # tìm đệ quy, kèm số dòng
grep -v pattern         # loại bỏ dòng khớp
sort | uniq -c          # đếm số lần lặp
wc -l                   # đếm dòng
tail -f app.log         # theo dõi log realtime
awk '{print $1}'        # in cột 1

Permission

id                      # tôi thuộc group nào
chmod +x script.sh      # cho phép chạy
chmod 600 .env          # khóa file nhạy cảm
chmod 700 ~/.ssh        # quyền chuẩn cho SSH
sudo chown user file    # đổi chủ sở hữu

Process

pgrep -fl node          # tìm process
top -o cpu              # realtime
kill <pid>              # dừng lịch sự
kill -9 <pid>           # ép dừng
lsof -i :3000           # ai giữ port
kill $(lsof -i :3000 -t)  # giải phóng port

Phím tắt đáng nhớ nhất

Ctrl+R      tìm trong lịch sử lệnh
Ctrl+A/E    đầu / cuối dòng
Ctrl+U      xóa cả dòng đang gõ
Ctrl+C      dừng chương trình
Tab         tự hoàn thành
!!          lệnh vừa rồi
!$          tham số cuối của lệnh trước

Học tiếp

Sau khi thạo 10 chương này:

Chương 11-16 của TLCL: biến môi trường, cấu hình shell, trình soạn thảo vi, prompt tùy chỉnh, quản lý gói, lưu trữ và sao lưu.

Chương 24-36: shell scripting — viết script tự động hóa, vòng lặp, hàm, xử lý lỗi.

Sau đó học Docker. Lúc này bạn sẽ hiểu container thực chất chỉ là process + namespace + cgroup của Linux, không phải "máy ảo nhẹ" như cách người ta hay mô tả.

Tài nguyên

Nguồn	Dùng khi
linuxcommand.org	Bản gốc TLCL, đọc free
explainshell.com	Dán lệnh lạ vào, tách nghĩa từng flag
`man <lệnh>`	Tra nhanh trong terminal
`tldr <lệnh>`	Bản man rút gọn, chỉ ví dụ (`brew install tldr`)
MIT Missing Semester	Khóa free về shell, git internals, debugging
shellcheck.net	Kiểm lỗi shell script trước khi chạy

Tham khảo

1.linuxcommand.org

Linux command line - Nền tảng

Mục lục

Chương 1 — Shell là gì

Khái niệm

Prompt

Lệnh đầu tiên

Lịch sử lệnh

Copy/paste trong terminal

Chương 2 — Di chuyển trong hệ thống

Cây thư mục một gốc

Ba lệnh nền tảng

Đường dẫn tuyệt đối vs tương đối

Vì sao cần ./ khi chạy script

Bài tập

Chương 3 — Khám phá hệ thống

ls và các flag

Đọc output của ls -l

Xem nội dung file

Xác định loại file

Tìm file

Dung lượng

Chương 4 — Thao tác file và thư mục

Tạo

Copy

Di chuyển và đổi tên

Xóa

Wildcard

Symbolic link

Chương 5 — Làm việc với lệnh

Bốn loại "lệnh"

PATH — vì sao gõ node là chạy được

Alias

Tra tài liệu

Chạy nhiều lệnh

Chương 6 — Redirection

Ba luồng chuẩn

Chuyển hướng output

Chuyển hướng input

Pipe — nối lệnh

Các lệnh hay đứng sau pipe

Ví dụ thực tế

tee — vừa xem vừa lưu

Chương 7 — Expansion, cách shell nhìn thấy lệnh

Các loại expansion

Quoting — vấn đề gây lỗi nhiều nhất

Chương 8 — Mẹo bàn phím

Tab completion

Di chuyển con trỏ

Tìm trong lịch sử

Điều khiển tiến trình đang chạy

Tái sử dụng tham số

Chương 9 — Permission

Vì sao có permission

Đọc chuỗi quyền

Ký hiệu số

Thay đổi quyền

Thứ tự kiểm tra

sudo và root

Lỗi permission thường gặp với Node

Chương 10 — Process

Khái niệm

Xem process

Đọc ps aux

Vì sao cần grep -v grep

Xem realtime

Tín hiệu và kill

Quyền kill

Job control

Port — phần dev đụng nhiều nhất

Service nền của hệ thống

Bảng tra nhanh

Navigation

File

Lệnh

Redirection

Text

Permission

Process

Phím tắt đáng nhớ nhất

Học tiếp

Vì sao cần `./` khi chạy script

`ls` và các flag

Đọc output của `ls -l`

PATH — vì sao gõ `node` là chạy được

`tee` — vừa xem vừa lưu

Đọc `ps aux`

Vì sao cần `grep -v grep`

Vì sao cần `./` khi chạy script

`ls` và các flag

Đọc output của `ls -l`

PATH — vì sao gõ `node` là chạy được

`tee` — vừa xem vừa lưu

Đọc `ps aux`

Vì sao cần `grep -v grep`